මනුෂ්‍ය මොළය – තවමත් සම්පූර්ණයෙන් තේරුම් නොගත් අද්භුතයක්

09 ආවණි 2026 පෙරදසුන මිනිස් ශරීරයේ අතිශය සංකීර්ණ අවයවයන් අතර මොළය ප්‍රධානතම එකකි. සිතුවිලි, මතකය, භාෂාව, සංවේදන, ඉගෙනීම, කල්පනාව, ශාරීරික චලනය වැනි අසංඛ්‍ය ක්‍රියාකාරකම් සඳහා මොළය අතිමහත් භූමිකාවක් ඉටු කරයි. නියුරෝන සහ ඒවා අතර ඇති අසංඛ්‍ය සම්බන්ධතා එක්ව ක්‍රියාකරන ආකාරය පිළිබඳව විද්‍යාව බොහෝ සත්‍යයන් හෙළි කර තිබුණද, මිනිස් අත්දැකීමේ බොහෝ ගැඹුරු ප්‍රශ්න සඳහා තවමත් සම්පූර්ණ පිළිතුරු ලැබී නැත. අන්තර්ගතය මිනිස් මොළය ඇයි අද්භුතයක්? මිනිසා අනෙක් ජීවීන්ගෙන් වෙනස්ව සංකීර්ණ භාෂාවක් නිර්මාණය කිරීමට, අනාගතය ගැන සිතීමට, කල්පනා කිරීමට, නව මෙවලම් නිපදවීමට, කලාව හා විද්‍යාව වර්ධනය කිරීමට හැකිවේ. මෙවැනි හැකියාවන් පදනම් කරගෙන ක්‍රියාකරන්නේ මොළයේ අතිවිශාල නියුරෝ ජාල පද්ධතියයි. වැඩිහිටි මිනිසාගේ මොළය සාමාන්‍යයෙන් කිලෝග්‍රෑම් 1.5කට ආසන්න බරකින් යුක්ත වේ. ශරීරයේ ප්‍රමාණය සමඟ සසඳන විට එය ඉතා විශාල බවක් පෙනී නොගියද, එහි ඇතුළත නියුරෝන, උපකාරී සෛල, රුධිර නාලිකා සහ අසංඛ්‍ය සම්බන්ධතා අතිශය සංකීර්ණ ව්‍යුහයකින් පවතී. මොළය හුදෙක් “සිතන උපකරණයක්” පමණක් නොවේ. ශරීරයේ සංවේදන ලබා ගැනීම, ඒවා සකස් කිරීම, චලන සම්බන්ධීකරණය කිරීම, මතකයන් නිර්මාණය කිරීම, හැඟීම් අත්විඳීම වැනි බොහෝ ක්‍රියාකාරකම්වලද එය සම්බන්ධ වේ. මොළයේ මූලික ව්‍යුහය මොළයේ විවිධ කොටස් එකිනෙකා සමඟ සම්බන්ධ වී එක්ව ක්‍රියා කරයි. විශාල මොළය (Cerebrum) සිතුවිලි, භාෂාව, මතකය, සංවේදන සහ බොහෝ බුද්ධිමය ක්‍රියාකාරකම්වල ප්‍රධාන භූමිකාවක් දරයි. කුඩා මොළය (Cerebellum) ශරීර සමතුලිතතාවය හා චලන සම්බන්ධීකරණය සඳහා ඉතා වැදගත්ය. මොළ දණ්ඩ (Brainstem) හුස්ම ගැනීම සහ හෘද ස්පන්දනය වැනි මූලික ශාරීරික ක්‍රියාකාරකම් පාලනය කිරීමේදී වැදගත් භූමිකාවක් ඉටු කරයි. ඒ නිසා “මොළයේ එක් කොටසක් එක් ක්‍රියාවක් සහ අනෙක් කොටස තවත් ක්‍රියාවක් වෙන්වම කරනවා” යැයි අති සරලව කියා දමන්නට නොහැක. බොහෝ ක්‍රියාකාරකම්වලදී විවිධ කොටස් සහ නියුරෝ ජාල එක්ව ක්‍රියා කරයි. නියුරෝන — මොළයේ තොරතුරු හුවමාරුකරුවන් මොළයේ ප්‍රධාන සෛල අතර නියුරෝනද ඇතුළත් වේ. එක් නියුරෝනයක් වෙනත් නියුරෝනවලින් තොරතුරු ලබාගනී. එම තොරතුරු නියුරෝනයේ සෛල ශරීරයේදී සකස් වූ පසු, එහි දිගු තන්තුමය අක්සෝනය හරහා වෙනත් සෛල වෙත යවයි. නියුරෝන විද්‍යුත් සහ රසායනික සංඥා මඟින් එකිනෙකාට තොරතුරු හුවමාරු කරගනී. නියුරෝන දෙකක් අතර සම්බන්ධ වන ස්ථානය සයිනැප්ස් (Synapse) ලෙස හැඳින්වේ. මෙම සම්බන්ධතා වල අතිවිශාල ජාලයම මොළයේ ක්‍රියාකාරිත්වය අතිශය සංකීර්ණ කරයි. මතකය කොහි සුරකින්නේද? “මම ඊයේ දැකපු දර්ශනය මම මතක තබාගන්නේ කොහොමද?” යන ප්‍රශ්නය ඉතාම ආකර්ෂණීය එකකි. මතකය යනු පරිගණකයක ගොනුවක් විශේෂිත ස්ථානයක සුරකිනවා වැනි සරල ක්‍රියාවලියක් නොවේ. මතකයක් නිර්මාණය වන විට මොළයේ විවිධ කොටස්වලද නියුරෝ සම්බන්ධතාවලද වෙනස්කම් ඇති වේ. අපි එක් සිදුවීමක් නැවත නැවත මතක් කරන විට, එයට සම්බන්ධ නියුරෝ ක්‍රියාකාරකම් වෙනස් විය හැක. එහෙත් මිනිසෙකුගේ සම්පූර්ණ මතකය කොහොමද නිර්මාණය වන්නේද, එය දිගු කාලයක් පවතින්නේ කොහොමද, සමහර මතකයන් ඇයි අමතක වන්නේද වැනි ප්‍රශ්න පිළිබඳ විද්‍යාව තවමත් අඛණ්ඩව පර්යේෂණ කරමින් පවතී. ඉගෙනීමේදී මොළයේ සිදුවන්නේ කුමක්ද? නව භාෂාවක් ඉගෙනීම, වාද්‍ය භාණ්ඩයක පුහුණුවීම, හෝ නව කුසලතාවක් ලබාගැනීම වැනි ක්‍රියා මොළයේ නියුරෝ ජාලයන්ට බලපායි. මොළය ස්ථාවර ව්‍යුහයක් නොවේ. අත්දැකීම් හා ඉගෙනීම් අනුව නියුරෝ සම්බන්ධතාවල වෙනස්කම් ඇති කරගැනීමට ඇති හැකියාව නියුරෝ ප්ලාස්ටිසිටි (Neural plasticity) ලෙස හැඳින්වේ. මෙම හේතුව නිසාම මිනිසා ජීවිතයේ බොහෝ අදියරවලදී නව කුසලතා ඉගෙනගැනීමට සමත් වේ. හැඟීම් නිර්මාණය කරන්නේ කවුද? සතුට, භය, කෝපය, ආදරය, දුක වැනි හැඟීම් මිනිස් අත්දැකීමේ අත්‍යවශ්‍ය කොටස් වේ. නමුත් නියමිත “හැඟීම් මධ්‍යස්ථානයක්” පමණක් සියලු හැඟීම් නිර්මාණය කරන බව කියා සිටීම නිවැරදි නොවේ. හැඟීම් සම්බන්ධයෙන් මොළයේ විවිධ කොටස් සහ නියුරෝ ජාලයන් ශරීරයේ අනෙකුත් පද්ධති සමඟ එක්ව ක්‍රියා කරයි. යම් පුද්ගලයෙකු භයවන විට ශරීරයේ ඇතිවන වෙනස්කම්ද මොළය සම්බන්ධීකරණය කරයි. හෘද ස්පන්දනය වැඩිවීම, පේශීවල වෙනස්කම් ඇතිවීම වැනි ශාරීරික ප්‍රතිචාරද මොළයේ ක්‍රියාකාරකම් සමඟ සම්බන්ධ වේ. අපි ඇයි සිහින දකින්නේ? නින්දේදී මිනිස් මොළය සම්පූර්ණයෙන්ම අක්‍රිය තත්ත්වයක නොපවතී. නින්දේ විවිධ අදියරවලදී මොළයේ ක්‍රියාකාරකම් වෙනස් වේ. ඇතැම් නින්දේ අදියරවලදී පැහැදිලි සිහින ඇතිවිය හැක. නමුත් සිහින ඇයි නිර්මාණය වන්නේද? ඒවා මතකය, හැඟීම් සහ ඉගෙනීම සමඟ කොහොමද සම්බන්ධ වන්නේද? යන කරුණට තවමත් සියලු තත්ත්වයන්ට අදාළ වන එකම විස්තරයක් නොමැත. මෙයද මොළ පර්යේෂණයේ ආකර්ෂණීය ප්‍රශ්න අතරින් එකක් ලෙස පවතී. මිනිස් සිතුවිල්ල කොහොමද උත්පාදනය වන්නේ? මිනිසා තමන් ගැනම සිතයි. “මම කවුද?” “මම ඇයි මේ විදියට සිතන්නේ?” “එක් අදහසක් කොහොමද ඇතිවෙන්නේ?” “චේතනාව කියන්නේ මොකක්ද?” මෙවැනි ප්‍රශ්න නියුරෝ විද්‍යාවේ අතිදුෂ්කරම කොටස් සමඟ සම්බන්ධ වේ. මොළයේ බොහෝ කොටස් සහ ඒවා අතර ඇති සම්බන්ධතා සිතුවිලි සහ චේතනාව සම්බන්ධ ක්‍රියාකාරකම්වල යෙදෙන බව අපට දැනේ. නමුත් නියුරෝනවල විද්‍යුත් හා රසායනික ක්‍රියාකාරකම්වලින් පුද්ගලික අත්දැකීම කොහොමද ඉපදෙන්නේද? යන ගැඹුරු ප්‍රශ්නයට තවමත් සම්පූර්ණ පැහැදිලි කිරීමක් නොමැත. කෘත්‍රිම බුද්ධිය සහ මිනිස් මොළය අද දින කෘත්‍රිම බුද්ධියේ දියුණුව මිනිස් මොළය පිළිබඳ පර්යේෂණයටද නව මෙවලම් සපයයි. මොළයේ ඉතා කුඩා කොටස් තුළ ඇති නියුරෝන සහ ඒවායේ සම්බන්ධතා සිතියම්ගත කිරීම සඳහා උසස් නිරවද්‍යතාවයක් ඇති ක්ෂුද්‍රදර්ශක, පරිගණක ආකෘති සහ යන්ත්‍ර ඉගෙනීම (Machine learning) වැනි තාක්ෂණ භාවිතා කරයි. 2024 දී ප්‍රකාශයට පත් වූ එක් අධ්‍යයනයකදී, මිනිස් මොළ පටකයේ ඝන මිලිමීටරයක් පමණ වූ ඉතා කුඩා ප්‍රදේශයක තිබූ දහස් ගණන් සෛල සහ ඒවායේ සම්බන්ධතා අතිශය සුක්ෂම ලෙස සටහන් කර තුන්මානීය ව්‍යුහයක් ලෙස නිර්මාණය කරන ලදී. එම කුඩා නියැදියෙන් පවා අතිවිශාල දත්ත ප්‍රමාණයක් ලැබුණි. මෙය එක් වැදගත් සත්‍යයක් හෙළි කරයි: සම්පූර්ණ මිනිස් මොළය අවබෝධ කර ගැනීම කොතරම් විශාල විද්‍යාත්මක අභියෝගයක්ද යන්න. තවමත් පිළිතුරු නොලැබුණු ප්‍රශ්න මිනිස් මොළය පිළිබඳ විද්‍යාව දැනටමත් මහත් ප්‍රමාණයක් තොරතුරු ලබාගෙන ඇත. එහෙත් තවමත් බොහෝ ප්‍රශ්න විවෘතව පවතී. * මිනිස් චේතනාව (consciousness) කොහොමද උත්පාදනය වන්නේ? * මතකයන් සම්පූර්ණයෙන්ම නිර්මාණය කර නැවත ලබාගන්නේ කොහොමද? * නිර්මාණශීලීත්වයේ නියුරෝ පදනම කුමක්ද? * සිහිනවල සම්පූර්ණ අරමුණ කුමක්ද? * මිනිස් මොළයේ අතිශය සංකීර්ණ ජාල පද්ධති එකට සම්බන්ධ වී කොහොමද ක්‍රියා කරන්නේ? * පුද්ගලික අත්දැකීම් මොළයේ ව්‍යුහය සහ ක්‍රියාකාරීත්වය කොහොමද වෙනස් කරන්නේ? මෙවැනි ප්‍රශ්න බොහෝකට පිළිතුරු සොයමින් ලෝකය පුරා පර්යේෂණ සිදු වෙමින් පවතී. නියුරෝ පර්යේෂණයේ ප්‍රධාන අරමුණු අතරින් එකක් වන්නේ තවමත් පිළිතුරු නොලැබුණු මෙවැනි මූලික ප්‍රශ්න අවබෝධ කර ගැනීමයි. මොළය — මිනිසාගේ විශාලතම විද්‍යාත්මක ප්‍රහේලිකාවන්ගෙන් එකක් මිනිසා අභ්‍යවකාශයේ ග්‍රහලෝක ගවේෂණය කරයි. මුහුදේ ගැඹුර මැනේ. කෘත්‍රිම බුද්ධිය නිර්මාණය කරයි. නමුත් මේ සියල්ල නිර්මාණය කරන මිනිස් මොළය පිළිබඳවම තවමත් සම්පූර්ණ අවබෝධයක් ලැබී නැත. එයම මිනිස් මොළයේ විශාලතම විස්මය විය හැක. මොළය අවබෝධ කරගැනීම යනු එක් අවයවයක් ගැන දැනගැනීම පමණක් නොවේ. එය මතකය, සිතුවිලි, හැඟීම්, ඉගෙනීම, නිර්මාණශීලීත්වය සහ මිනිස් අත්දැකීමේ මූලය අවබෝධ කරගැනීමට යාමකි. විද්‍යාව සෑම නව සොයාගැනීමක් හරහාම මෙම ප්‍රහේලිකාවේ තවත් කුඩා කොටසක් ආලෝකයට ගෙන එයි. අනාගතයේ ඇතිවන නව රූපගත කිරීමේ ක්‍රම, පරිගණක විශ්ලේෂණ, කෘත්‍රිම බුද්ධි මෙවලම් සහ නියුරෝ පර්යේෂණ මිනිස් මොළයේ තවත් රහස් රැසක් හෙළි කළ හැක. මිනිසා ලෝකය දැනගැනීමට ගමන් කරයි; ඒ සමඟම තම තුළ ඇති මෙම අද්භුත ලෝකයද දැනගැනීමට ආරම්භ කර ඇත.