තාප තරංගය: ඔබගේ මොළයට එල්ලවන සැඟවුණු අනතුර

තාප රැල්ල: ඔබේ මොළයට සිදුවන සැඟවුණු අවදානම මෙම සතියේ ලන්ඩනයේ උෂ්ණත්වය දහනය විය. ඊයේ පමණක් එක්සත් රාජධානිය ජූනි මාසය සඳහා මෙතෙක් වාර්තා වූ ඉහළම උෂ්ණත්වය ලෙස 36.1°C සටහන් කළා. නමුත් මගේ දුරකථන කාලගුණ ඇප් එක කියුවේ — 39°C වගේ දැනුණා කියලා. ජූනි මාසයේ මේ වගේ උෂ්ණත්වයක් භීතියක් දැනෙන්න කරන එකක්. Met Office අනුව, 1991-2020 කාලය තුළ එංගලන්තයේ ජූනි මාසයේ සාමාන්‍ය ඉහළම උෂ්ණත්වය 19°C පමණයි. හැබැයි මේ උෂ්ණත්වය ශරීරයට පමණක් බලපාන්නේ නැහැ. අපේ මනසටත්, මොළයටත්, සිතීමටත් බලපානවා. 1. පැහැදිලිව සිතන්න බැරිවීම — ඔබටත් මෙහෙම වෙනවද? පුද්ගලික අත්දැකීමෙන්ම කියනවා — මට පැහැදිලිව හිතන්නම බැහැ. උෂ්ණත්වය අවධානය බිඳ දමනවා. මනස අවුල්. තවත් උෂ්ණ රටවල, විවෘත ස්ථානවල වැඩ කරන අයගේ තත්ත්වය ගැන හිතුවමවත් බයයි. ලಿವර්පූල් හෝප් විශ්වවිද්‍යාලයේ සංජානන මනෝවිද්‍යාඥවරිය කැතරින් තොම්සන් කියන්නේ: තාප රැල්ල අපේ සිතීමේ හැකියාවට කොහොම බලපානවද කියලා සෘජුවම අධ්‍යයනය කිරීම ඉතා අසීරුයි. ඒ නිසා ඇය ගිනිනිවන සේවකයන් පිළිබඳ අධ්‍යයනය කළා. දහන ගොඩනැගිල්ලක් තුළ මිනිත්තු 15ක පුහුණුවකට පෙර සහ පසු ඔවුන්ගේ සංජානන පරීක්ෂණ ලබා ගන්නා ලදී. ප්‍රතිඵලය: උෂ්ණත්වයට නිරාවරණය වූ වහාම අවධානය යොමු කරගැනීම දුෂ්කර වුණා. මිනිත්තු 20ක් සිසිලට පසුවම සාමාන්‍ය තත්වය ආපසු ආවා. මේක මිනිත්තු 15ක උෂ්ණත්වයක් පමණයි. දින ගණනක් දිග හැරෙන තාප රැල්ලක බලපෑම කොහොම වෙයිද? තොම්සන්ටමත් අනිශ්චිතයි. “වෙඩි අයුරින්ම තාප රැල්ලට පෙර දහස් ගණනක් ජනතාවට සංජානන පරීක්ෂණ යවන්න වෙයි. ඒක ඉතා අසීරු නිසා කවුරුත් කරලා නැහැ” කියලා ඇය කියනවා. 2. උෂ්ණත්වය = කෝපය + ප්‍රචණ්ඩත්වය: පර්යේෂණ කියන්නේ මොකක්ද? උෂ්ණත්වය ඉහළ යද්දී මිනිසුන් වැඩි කෝපශීලීව සහ ප්‍රචණ්ඩව හැසිරෙන බව බොහෝ පර්යේෂණ තහවුරු කරනවා. හැබැයි ඒවා බොහොමයක් සම්බන්ධතා (correlation) අධ්‍යයන. සෘජු හේතුව තහවුරු කිරීම අසීරුයි. 3. මානසික රෝගීන්ට ඉතා විශාල අවදානමක් 2023 ඔක්ස්ෆෝර්ඩ් අධ්‍යයනයක් අසහනයට ලක් කරන තොරතුරක් දෙනවා: තාප රැල්ලකදී, මානසික සෞඛ්‍ය ගැටලු ඇති පුද්ගලයන් රෝහල්ගත වීමේ අනුපාතය 9.7%කින් ඉහළ යනවා. “මානසික සෞඛ්‍ය ගැටලු සමඟ ජීවත්වන මිනිසුන්, උෂ්ණත්වයේ ශාරීරික බලපෑම්වලට ඉතා පහසුවෙන් සළලෙන පිරිසක්” කියලා පර්යේෂක එම්මා ලෝරන්ස් කියනවා. උදාහරණයක්: 2021 කැනඩා තාප රැල්ලේදී, ස්කිසොෆ්‍රේනියා රෝගීන් මරණයට පත්වීමේ අවදානම තුන් ගුණයකින් වැඩි වුණා. හාර්ට්ෆෝර්ඩ් හෙල්ත්කෙයාර් හි ජෝෂුවා වෝර්ට්සල් කියනවා: “උෂ්ණත්වය වැඩිවෙන තරමට, මානසික බලපෑම් තවත් දරුණු වෙයි.” 4. උෂ්ණත්වය මොළයට කරන දේ මොකක්ද? “මිලියන ඩොලර් ප්‍රශ්නය” අසාමාන්‍ය උෂ්ණත්වය මොළයට සෘජුවම කරන බලපෑම මොකක්ද? සත්ව අධ්‍යයන කිහිපයක් ඉඟි ලබා දෙනවා: 1. නාඩී සංදේශක (neurotransmitter) වෙනස්කම්: වැඩි උෂ්ණත්වයේදී මීයන් තුළ සෙරොටොනින් මට්ටම ඉහළ ගියා. 2. මොළයේ ජාල (network) ක්‍රියාකාරීත්වයට බලපෑම: මොළ සෛල එකිනෙකා සමඟ සම්බන්ධ වීම උෂ්ණත්වය නිසා බාධා විය හැක. 3. ඔක්සිජන් අඩුවීම: මොළයට ඔක්සිජන් ලැබීමට බාධා විය හැක. “උෂ්ණත්වය නිසා මොළය අහිතකර ලෙස බලපාන්න පුළුවන් බොහෝ ජීව විද්‍යාත්මක හේතු තියෙනවා” කියලා වෝර්ට්සල් කියනවා. නමුත් උෂ්ණත්වය වැඩිවෙද්දී වෙනත් දේවල් ද වෙනස් වෙනවා — නිදි හිඟය, ව්‍යායාම අඩුවීම, ගෙදරට සීමා වීම. මේවාත් මානසික සෞඛ්‍යයට බලපානවා. 5. ළමුන් සහ යෞවනයෝ — වැඩි අවදානම නව අධ්‍යයන කිහිපයක් අසහනයට ලක් කරවන දේවල් පෙන්වනවා: අත්හැරීම (සියදිවි නසාගැනීම) අනුපාතය: ඇමරිකාවේ සාමාන්‍ය මාසික උෂ්ණත්වය 1°Cකින් ඉහළ ගියාම, වයස 15-24 අතර පිරිස තුළ සියදිවි නසාගැනීමේ අනුපාතය 2.97%කින් ඉහළ යනවා. මේක 24ට වැඩි වයස් කාණ්ඩයට වඩා දෙගුණයකට ආසන්නයි. මොළ වර්ධනය: අධික උෂ්ණත්වයට හෝ අධික ශීතලයට නිරාවරණය වූ ළමුන් 9-12 වයසේදී මොළයේ “සුදු ද්‍රව්‍ය” (white matter) තුළ වෙනස්කම් පෙන්වනවා. “ඉතා කුඩා ළමුන් අතිශය උෂ්ණත්වයට නිරාවරණය වීම ඔවුන්ගේ මොළ වර්ධනයට බලපාන්න පුළුවන්” කියලා ලෝරන්ස් කියනවා. 6. අනාගතය: 7 ගුණයක් වැඩි තාප රැල්ලක් 2020දී උපන් ළමුන්, ඔවුන්ගේ මුත්තන්/මිත්තන්ට වඩා 7 ගුණයක් වැඩි තාප රැලි අත්විඳිනවා කියලා අනාවැකි පළ වෙලා තියෙනවා. “උණුසුම් වන ලෝකයකට අනුව අපි අපේ හැසිරීම වෙනස් කරගැනීම ගැන අපි දැඩි විය යුතුයි” කියලා ලෝරන්ස් කියනවා. ඇයගේ “කාලගුණ ක්‍රියාමාර්ග සතිය” වැඩසටහන ලන්ඩනයේ පැවැත්වීමට තිබුණා. නමුත් අතිශය උෂ්ණත්වය ගැන වූ එම වැඩසටහන, අතිශය උෂ්ණත්වය නිසාම අවලංගු වුණා. අපි මොකක්ද කරන්න ඕනේ? 1. සිසිල්ව ඉන්න: AC, විදුලි පංකා, සෙවණ — ශරීර උෂ්ණත්වය අඩු කරන්න 2. ජලෝපානය: වතුර වැඩියෙන් බොන්න 3. මානසික සෞඛ්‍ය ගැටලු ඇති අය ගැන අවධානය: තාප රැල්ලකදී අමතර නිරීක්ෂණය අවශ්‍යයි 4. ළමුන්ගේ ආරක්ෂාව: පිටත ක්‍රීඩා කිරීමෙන් වළකින්න 5. නිදන ගුණාත්මකභාවය: රාත්‍රියේ කාමරය සිසිල්ව තබාගන්න උෂ්ණත්වය දැන් “අසහනයක්” පමණක් නොවේ. ඒක මහජන සෞඛ්‍ය හදිසි තත්ත්වයක්. විශේෂයෙන්ම මොළයටත් මනසටත්. මූල ආධාර: - ලිවර්පූල් හෝප් විශ්වවිද්‍යාලය: වෛද්‍ය කැතරින් තොම්සන් අධ්‍යයනය - ඔක්ස්ෆෝර්ඩ් විශ්වවිද්‍යාලය: 2023 තාප රැල්ල සහ මානසික සෞඛ්‍ය අධ්‍යයනය - UK Met Office: 1991-2020 ජූනි උෂ්ණත්ව දත්ත - හාර්ට්ෆෝර්ඩ් හෙල්ත්කෙයාර්: වෛද්‍ය ජෝෂුවා වෝර්ට්සල් - කාලගුණ ක්‍රියාමාර්ග සතිය වැඩසටහන, ලන්ඩන් සංස්කරණය: දැනුම්පිපාසාව