சனී ග්‍රහයේ ප්‍රහේලිකාමය පැති දහයැති හැඩයක් සොයාගැනීම

04.09.2026 හැඳින්වීම තාරකා විද්‍යා ආසක්තිකයන් සහ විද්‍යාඥයන් දෙපාර්ශවයම එකවරම විස්මයට පත් කරන අන්දමින්, නාසා ආයතනයේ හබල් අභ්‍යවකාශ දුරේක්ෂය (Hubble Space Telescope) ශනි ග්‍රහයාගේ දකුණු ධ්‍රුවයේ දුර්ලභ, අතිවිශාල දශකෝණාකාර වායුගෝලීය තරංග ව්‍යුහයක් (Decagon) හඳුනාගෙන ඇත. 2026 සැප්තැම්බර් 2 දින “සයින්ස් ඇඩ්වාන්සස්” (Science Advances) නම් විද්‍යාත්මක සඟරාවේ ප්‍රකාශයට පත් වූ මෙම සොයාගැනීම, ශනිගේ වායුගෝලීය ගතිකය පිළිබඳ අපගේ අවබෝධයට වැදගත් හැරවුම් ලක්ෂ්‍යයක් ලෙස පෙනී සිටී. සොයාගැනීමේ විස්තර ස්පාඤ්ඤයේ බාස්ක් කලාප විශ්වවිද්‍යාලයට අයත් තාරකා විද්‍යාඥ අගුස්ටින් සාන්චෙස්-ලාවේකාගේ නායකත්වයෙන් යුත් ජාත්‍යන්තර පර්යේෂණ කණ්ඩායම, හබල් දුරේක්ෂයේ “අවුටර් ප්ලැනට් ඇට්මොස්ෆියර්ස් ලෙගසි” (OPAL) ව්‍යාපෘතිය යටතේ පසුගිය වසර දහයකට වඩා වැඩි කාලයක් තුළ එකතු කළ ශනි ග්‍රහයේ ඡායාරූප විශ්ලේෂණය කළේය. 2023 වර්ෂයේ ඡායාරූපවලදී මෙම දශකෝණාකාර ව්‍යුහයේ මඳ, මෘදු ලකුණු මුල්වරට දැකගත හැකි විය. කාලයත් සමඟ 2024, 2025 වර්ෂවල ඡායාරූපවල මෙම ව්‍යුහය තවත් පැහැදිලිව සහ තියුණු ලෙස පෙනී ගොස්, අවසානයේ 2025 අගෝස්තු–සැප්තැම්බර් ඡායාරූපවලදී පැහැදිලි දශකෝණාකාර හැඩයක් ලෙස සම්පූර්ණයෙන්ම මතුවිය. ශනිගේ “ද්විත්ව ජ්‍යාමිතීය පදනම” ශනි ග්‍රහයාගේ උතුරු ධ්‍රුවයේ, වසර හතළිහකට වඩා වැඩි කාලයක් තිස්සේ අතිවිශාල ෂඩ්භුජාකාර (Hexagon) වායුගෝලීය ව්‍යුහයක් නිරන්තරයෙන් දැකගත හැකි වී තිබේ. මෙය තාරකා විද්‍යා ක්ෂේත්‍රයේ වඩාත් ප්‍රසිද්ධ, බොහෝ සේ ඡායාරූපගත කර ඇති විස්මයන්ගෙන් එකකි. එහෙත් දකුණු ධ්‍රුවයේ මෙතෙක් මෙවැනි පැහැදිලි ජ්‍යාමිතීය ව්‍යුහයක් දැකගත නොවීය. දැන් හඳුනාගත් දශකෝණාකාර ව්‍යුහය, ශනිගේ ධ්‍රුව දෙකම තුළම ක්‍රමවත් ජ්‍යාමිතීය වායුගෝලීය ව්‍යුහ සෑදිය හැකි බව පළමුවරට සනාථ කරයි. නාසා ගොඩාර්ඩ් අභ්‍යවකාශ පියාසර මධ්‍යස්ථානයට අයත් පර්යේෂණ කණ්ඩායමේ සාමාජිකාවක් ද වන අතර OPAL ව්‍යාපෘතියේ ප්‍රධාන පර්යේෂකවරිය වන ඒමි සයිමන්, “ශනිගේ දකුණු අර්ධගෝලයේ අපි මෙවැනි දෙයක් මීට පෙර කිසිදිනක දකිලා නැහැ. උතුරු ධ්‍රුවයේ ෂඩ්භුජය වසර හතළිහකට වඩා වැඩි කාලයක් නොවෙනස්ව පවතිනවා. නමුත් මේ නව ව්‍යුහය තව තව බලවත් වෙමින් පවතිනවා” යැයි සඳහන් කර ඇත. මෙය කුමක්ද? එය කෙසේ සෑදී ඇත්ද? මෙම දශකෝණාකාර හැඩය, ශනිගේ වායුගෝලයේ ඇති සුළං ජෙට් ප්‍රවාහයක (Jet Stream) සිදුවන අතිවිශාල තරංග ව්‍යුහයක් ලෙස සැලකේ. මෙම තරංග ව්‍යුහය වායුගෝලයේ එක් ස්ථරයකට පමණක් සීමා නොවී, බහු ස්ථර හරහා පතුරා ගොස් ඇති අතර, මෙය සරල වලාකුළු-රේඛා සංසිද්ධියක් නොව, ගැඹුරු වායුගෝලීය ගතිකයේ ප්‍රකාශයක් බව පෙන්වයි. කෙසේවෙතත්, මෙම ව්‍යුහය ඇයි හදිසියේම පෙනී පත් වුණේද, එය කෙතරම් කාලයක් පවතිනු ඇතද යන්න පිළිබඳව විද්‍යාඥයන්ට තවම පැහැදිලි පිළිතුරක් නැත. “මෙම තරංග ව්‍යුහය හඳුනාගැනීම අපට සැබැවින්ම අශ්චර්යයක් වුණා” යැයි පර්යේෂණ කණ්ඩායම සඳහන් කර ඇත. ග්‍රහ විද්‍යාවේ වැදගත්කම මෙම සොයාගැනීම, වායු දාන්ව ග්‍රහයන් (Gas Giant Planets) හි වායුගෝලීය ගතිකය තේරුම් ගැනීමේදී වැදගත් බලපෑමක් ඇති කරනු ඇත. ශනිගේ ධ්‍රුව දෙකම තුළම ක්‍රමවත් ජ්‍යාමිතීය ව්‍යුහ දක්නට ලැබීම, මෙවැනි බහුභුජාකාර ජෙට් ප්‍රවාහ ව්‍යුහ වේගයෙන් භ്രമණය වන වායු ග්‍රහයන්හි සාමාන්‍යයෙන් සිදුවිය හැකි සංසිද්ධියක් විය හැකි බවට නව සාක්ෂි සපයයි. මෙය බ්‍රහස්පති, යුරේනස්, නෙප්ටියුන් වැනි අනෙකුත් වායු දාන්ව ග්‍රහයන් තුළ ද මෙවැනි ව්‍යුහ සෙවීමට විද්‍යාඥයන්কে දිරිමත් කළ හැක. අඛණ්ඩ අධ්‍යයන මෙම පර්යේෂණ කණ්ඩායමේ සොයාගැනීම, 2026 සැප්තැම්බර් 7 දින පැවැත්වීමට නියමිත “යුරෝප්ලැනට් විද්‍යා සම්මේලනය” (Europlanet Science Congress 2026) තුළ විස්තරාත්මකව ඉදිරිපත් කිරීමට නියමිතය. තවද, මෙම දශකෝණාකාර ව්‍යුහය තවත් තියුණු වී ඇත්ද යන්න තහවුරු කිරීමට උපකාර වන ලෙස, හබල් දුරේක්ෂය 2026 සැප්තැම්බර් මාසයේම ශනි ග්‍රහය නැවත නිරීක්ෂණය කිරීමට සැලසුම් කර ඇත. හබල් දුරේක්ෂයේ අඛණ්ඩ දායකත්වය 1990 වර්ෂයේ අභ්‍යවකාශයට යවන ලද හබල් අභ්‍යවකාශ දුරේක්ෂය, දශක තුනකට වඩා වැඩි කාලයක් පුරා විශ්වය පිළිබඳ අපගේ මූලික අවබෝධය වෙනස් කරමින් ඇත. OPAL ව්‍යාපෘතියේ කොටසක් ලෙස, එය සෑම වසරකම අඛණ්ඩව බාහිර ග්‍රහයන් (Outer Planets) ඡායාරූපගත කරමින් පවතින අතර, මෙවැනි දිගුකාලීන වායුගෝලීය වෙනස්කම් හඳුනාගැනීමට විද්‍යාඥයන්ට උපකාර කරයි. මෙම නව සොයාගැනීම, හබල් දුරේක්ෂයේ දිගුකාලීන විද්‍යාත්මක වටිනාකමට තවත් එක් උදාහරණයකි. නිගමනය ශනි ග්‍රහයේ දකුණු ධ්‍රුවයේ හඳුනාගත් මෙම දශකෝණාකාර අභිරහස් ව්‍යුහය, අපගේ සූර්ය පද්ධතිය තවමත් කොපමණ අභිරහස් සඟවාගෙන සිටිනවාද යන්න නැවත මතක් කර දෙයි. අඛණ්ඩ නිරීක්ෂණ සහ පර්යේෂණ මගින්, මෙම අద్భුත වායුගෝලීය සංසිද්ධියේ ආරම්භය, ස්ථායීත්වය සහ ගතිකය පිළිබඳ සම්පූර්ණ අවබෝධයක් ලබා දෙනු ඇතැයි අපේක්ෂා කරයි. ප්‍රකාශනය: Arivuppasi Media