ගින්නෙන් දවා විනාශ කළ නොහැකි මතකයේ විශ්වවිද්‍යාලය

23 පුරට්ටාසි 2026 හැඳින්වීම එදා විශ්වවිද්‍යාලයක් නොව, සිතුවිලි පද්ධතියක් බොහෝ දෙනා නාලන්දා අරක්කුම් ගොඩනැගිල්ලක් ලෙස සිතති. නැහැ. නාලන්දා යනු සිතුවිලි පද්ධතියක්. අද විශ්වවිද්‍යාල උපාධි දෙයි. නාලන්දා මිනිස්සු නිර්මාණය කළා. අද අපි “විශ්වවිද්‍යාලය” කියන්නේ පන්ති කාමර, විභාග කියලා හිතනවා. නමුත් පස්වැනි සියවසේ පාටලිපුත්‍රයට ආසන්නව තිබූ නාලන්දා තුළ “විශ්වවිද්‍යාලය” කියන්නේ නගරයක්ම වගේමයි. ශිෂ්‍යයන් දස දහසක්, ගුරුන් දෙදහසක්, ගල් තීරු දස දහසක්, සිය ගණනක් මණ්ඩප, විශාල පුස්තකාල තුනක්. මෙය අධ්‍යාපන ආයතනයක් නෙවෙයි, එදා කාලයේ අන්තර්ජාලයයි. කවුරුත් නොකියන පළමු සත්‍යය - ප්‍රවේශ පරීක්ෂාවේ කුරිරුකම අද විශ්වවිද්‍යාලයට ඇතුළුවීමට දුෂ්කර පරීක්ෂාවක් තියෙනවා. නමුත් නාලන්දාගේ පරීක්ෂණ ක්‍රමය වෙනස්. එහි ලිඛිත පරීක්ෂාවක් නෑ. දොරටුවේ රැකවල්කරුවන්ම පරීක්ෂකයන්. දොරටුවේ සිටින පණ්ඩිතයෝ එන අයගෙන් දුෂ්කර ප්‍රශ්න අසති. ඔවුන් ඉදිරියේ පරාජය වුනොත් ඇතුළට යන්න බැහැ. චීන සංචාරක සුවාන්සාං ලියන්නේ, දසදෙනාගෙන් හත්දෙනෙක් දොරටුවේම ආපසු හැරෙයි කියලා. ඒ කියන්නේ සියයට තිහකට පමණක් ඇතුළු විය හැකිවුණා. මෙයින් අදහස මොකක්ද? නාලන්දා දැනුම විකුණලා නෑ. දැනුමට දැඩි අහංකාරයකින් ආශාවෙන් ඉන්න අයටම පමණක් ඇතුළුවීමට ඉඩ දුන්නා. අද විශ්වවිද්‍යාල ශිෂ්‍යයන් සොයනවා. නාලන්දා ශිෂ්‍යයන් තෝරා ගත්තා. දෙවන සත්‍යය - නවාතැන්ගත වාසස්ථානය කියන විප්ලවය ලෝක ඉතිහාසයේ පළමු වරට නවාතැන්ගෙන ඉගෙනීමේ ක්‍රමය සෑදුවේ නාලන්දාමයි. ශිෂ්‍යයෝ ගෙදරින් එන්න-යන්න කරලා ඉගෙන ගියේ නෑ. එතැනම නවතිලා. එතැනම කෑවා. එතැනම වාද-විවාද කළා. ශිෂ්‍යයන් දස දහසකට නොමිලේ ආහාර, නොමිලේ ඇඳුම්, නොමිලේ ඖෂධ, නොමිලේ නවාතැන්. මේ සඳහා වියදම රැගෙන ගියේ සිය ගණනක් ගම්වල ආදායම. රාජායන් ඉඩම් දුන්නා. වෙළෙඳුන් රන් දුන්නා. ඇයි? ඒක නාලන්දා විශ්වවිද්‍යාලයක් නෙවෙයි, විශ්වාසයක් නිසා. දැනුම වර්ධනය කිරීම රට වර්ධනය කිරීමයි කියලා එදා සමාජය විශ්වාස කළා. තුන්වන සත්‍යය - තට්ටු තුනේ පුස්තකාලය කියන තාක්ෂණය නාලන්දාගේ පුස්තකාලය “ධර්මගංජම්” ලෙස හැඳින්වුණා. එහි විශාල ගොඩනැගිලි තුනක් තිබුණා. රත්නසාගරම් - තට්ටු නවයක් ඇති, මුහුදක් වගේ දැනුම දරා සිටියා. රත්නරංජකම් - තාරකා ගැන පොත්, ආකාශ විද්‍යා පොත් තිබූ ස්ථානය. රත්නෝදධි - උස් ස්ථානයක තිබුණා. මේ ගොඩනැගිලි තුනෙහිම පත්‍රලේඛන ලක්ෂ අනූවක් තිබුණා කියලා කියනවා. පොතක් පිටපත් කිරීමට මාස හයක් ගන්නවා. ඒ පොත් ආරක්ෂා කිරීමට වෙනම ක්‍රමයක් තිබුණා. නීම් තෙල් තවරලා, කහ තවරලා, දුම් පෙන්නලා ආරක්ෂා කළා. මෙය අද කාලයේ ශීතකරණය කළ දත්ත මධ්‍යස්ථානයක පරණ ආකෘතියක්. සිව්වන සත්‍යය - පාඨමාලාවේ තිබූ බහුවිධතාව නාලන්දා බුද්ධාගමික විශ්වවිද්‍යාලයක් කියලා බොහෝ දෙනා හිතනවා. වැරදි. එහි බුද්ධ න්‍යාය පමණක් ඉගැන්වුවේ නෑ. හින්දු වේද, ජෛන න්‍යාය, අණු මිනුම් විද්‍යාව, තර්ක ශාස්ත්‍රය, ව්‍යාකරණය, වෛද්‍යය, ගෘහ නිර්මාණ ශාස්ත්‍රය, ලෝහ විද්‍යාව, ආකාශ විද්‍යාව—සියල්ල ඉගැන්වුණා. සුවාන්සාං සඳහන් කරන්නේ, නාලන්දාහි පාඨමාලා වර්ග සියයක් තිබුණා කියලා. ශිෂ්‍යයෙක් එක පාඨමාලාවක් පමණක් ඉගෙන ගත්තේ නෑ. දර්ශනයත් වෛද්‍යයත් එකට ඉගෙන ගත්තා. ව්‍යාකරණයත් ආකාශ විද්‍යාවත් එකට ඉගෙන ගත්තා. මෙය අද “සංයුක්ත අධ්‍යාපනය” (interdisciplinary education) ආරම්භයයි. පස්වන සත්‍යය - ඇයි විනාශ කළේ? දැනුමට තිබූ බිය 1193 දී භක්තියාර් කිල්ජි නමැති යුධ නායකයා නාලන්දාට පහර දුන්නා. මාස තුනක් පුස්තකාලය දැවුණා. ඇයි දැව්වෙ? රන් නිසාද? නෑ. ඉතිහාස පර්යේෂකයන් කියන්නේ, නාලන්දා දැනුමට සංකේතයක් වීම නිසා ඒක විනාශ කළ යුතුයි කියලා හිතාගෙන එහෙම කළා කියලා. සමාජයක මතකය විනාශ කරන්න නම් ඒ සමාජයේ පුස්තකාලය විනාශ කළාම ඇති. නාලන්දාගේ අළු මාස තුනක් දැවුණා කියන එක සරල කතාවක් නෙවෙයි. ඒක දැනුම කොච්චර ඝනද කියන එකට සාක්ෂියක්. පත්‍රලේඛන පහසුවෙන් දාහියන්නේ නෑ. ඒවා මන්දගාමීව කුළුබැඳේ. මාස තුනක් දාහියුණා කියන්නේ, එතැන කොච්චර පොත් තිබුණාද කියලා හිතලා බලන්න. හයවන සත්‍යය - නැවත නැගුණු නාලන්දා නාලන්දා විනාශ වූ පසු එහි ගුරුහු ටිබෙට්, සාවකම්, චීනය කියලා ගියා. එතැන නව නාලන්දා ආයතන හදාගත්තා. ටිබෙට්හි බොහෝ විහාර නාලන්දාගේ පිටපත් වගේ. අද ඉන්දීය රජය නව නාලන්දා විශ්වවිද්‍යාලය නිර්මාණය කරලා තියෙනවා. නමුත් පරණ නාලන්දාගේ සැබෑ නැවත නැගිටීම ගොඩනැගිලි තුළ නෙවෙයි. ඒක එහි සිතුවිලි තුළයි. සෑම කෙනෙකුටම නොමිලේ අධ්‍යාපනය, නවාතැන්ගෙන ඉගෙනීමේ ක්‍රමය, බහු ක්ෂේත්‍ර එකට ඉගෙනීමේ ක්‍රමය, දොරටුවේ පරීක්ෂාව වගේ දැඩි තත්ත්ව පාලනය—මේවාම නාලන්දාගේ සැබෑ දේපළ. නිගමනය නාලන්දා අපට කියන්නේ මොකක්ද? නාලන්දා කියන්නේ, විශ්වවිද්‍යාලය කියන්නේ බිත්ති නෙවෙයි. ඒක මනෝභාවයක්. දැනුම මුදල් කරලා නොවිකුණන මනෝභාවයක්. දැනුම බෙදාගන්නා මනෝභාවයක්. අද අපි අධ්‍යාපනය ව්‍යාපාරයක් කරලා තියෙනවා. නාලන්දා අධ්‍යාපනය තපසක් ලෙස හිතුවා. ඒ නිසාම එය ගිනි තුළත් මැකී ගියේ නෑ. එහි පත්‍රලේඛන දහියුණා. නමුත් එහි අදහස් ටිබෙට් කඳු අතර, සාවක දූපත් මත, චීන විහාර තුළ අදත් ජීවත් වෙනවා. විශ්වවිද්‍යාලයක් ගිනි දාලා විනාශ කළ හැක. නමුත් සිතුවිල්ලක් ගිනි දාලා විනාශ කළ නොහැක. ඒ තමයි නාලන්දා. ප්‍රකාශනය: අරිවුප්පසි මාධ්‍යය