ලෝකයේ ප්‍රථම රෝහලක්, දූපතක සැඟවී තිබේද!

25 පුරට්ටාසි 2026 හැඳින්වීම "ලෝකයේ පළමු රෝහල කොතැන තිබුණාද?" කියලා ඇහුවාම, බොහෝ දෙනා පුරාණ ග්‍රීසියේ "අස්කලීපියන්" නම් සුවකිරීමේ දේවාල හෝ රෝම අධිරාජ්‍යයේ හමුදා වෛද්‍ය මධ්‍යස්ථාන මතක් කරගනී. නමුත් පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි අනුව, මේ දක්වා ලෝකයෙන් සොයාගත් ඉතාම පැරණි, සම්පූර්ණයෙන්ම සංවිධානාත්මකව සැලසුම් කළ රෝහල් ගොඩනැගිල්ල පිහිටා තිබෙන්නේ ශ්‍රී ලංකාවේ මිහින්තලයේය. මෙම සත්‍යය බටහිර වෛද්‍ය ඉතිහාස පොත්වල ඉතා දුර්ලභවම සඳහන් වුවත්, පුරාවිද්‍යා ගවේෂකයින් අතර මෙය හොඳින් දන්නා කරුණකි. මෙම ලිපිය, අඩුවෙන්ම කතාබහට ලක්වන මෙම ඉතිහාසික ජයග්‍රහණය නව දෘෂ්ටිකෝණයකින් හඳුන්වා දෙයි. සාහිත්‍යමය සාක්ෂි: ක්‍රි.පූ. හතරවැනි සියවස ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාණ අනුස්මරණ ග්‍රන්ථයක් වන "මහාවංසය" අනුව, අනුරාධපුරය රාජධානිය කරගත් පණ්ඩුකාභය රජු (ක්‍රි.පූ. හතරවැනි සියවස) තම රාජ්‍යයේ විවිධ ප්‍රදේශවල "සිවිකසොත්ති ශාලා" (ප්‍රසූති ගෘහ) සහ පොදු ප්‍රතිකාර ගෘහ ඉදිකර ඇති බව ලේඛනගතව ඇත. රෝගීන් එකම ස්ථානයක නවාතැන්ගන්වා එක්රැස්ව ප්‍රතිකාර කිරීම යන සංකල්පයට ලෝකයේ ඉතාම පැරණි සාහිත්‍යමය සාක්ෂිය මෙය ලෙස සැලකේ. ඉතිහාස පර්යේෂකයින් අනුව, පණ්ඩුකාභය රජුගේ යුගයට පෙර හෝ එම සමය වටා, ලෝකයේ වෙනත් කිසිම ප්‍රදේශයක මෙවැනි පද්ධතියක් පැවති බවට සාහිත්‍යමය හෝ පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි අද දක්වා හමු වී නැත. පුරාවිද්‍යාත්මක සාක්ෂි: මිහින්තල රෝහල් නටබුන් සාහිත්‍යමය සාක්ෂිවලට අමතරව, ඇස් දෙකෙන්ම දැකිය හැකි සත්‍ය පුරාවිද්‍යා නටබුන් ශ්‍රී ලංකාවේ මිහින්තලයේ හමුවී ඇත. සේන දෙවන රජු (ක්‍රි.ව. 853 සිට 887 දක්වා) විසින් ඉදිකරන ලද මෙම රෝහල, නවවැනි සියවසට අයත් බව හඳුනාගෙන ඇත. විදේශීය පුරාවිද්‍යාඥ හෙන්ස් මූලර්-ඩීට්ස් (Hens Müller-Dietz) තම "මරද්දවල ඉතිහාසය" (1975 දී ප්‍රකාශිත) නම් ග්‍රන්ථයේ, මිහින්තල රෝහල "ලෝකයේ ඇතැම්විට ඉතාම පැරණි එක" ලෙස සඳහන් කර ඇත. ගොඩනැගිලි සැලැස්මගේ අසාමාන්‍ය නිවැරදිභාවය මිහින්තල රෝහලේ ගොඩනැගිලි සැලැස්ම, අදත් පුරාවිද්‍යා පර්යේෂකයින්ව විමතියට පත් කරයි. එය කාමර තිස් එකකින් සමන්විත වූ අතර, ඒවා උස් තට්ටුවක සංවිධානාත්මකව සකස් කර තිබුණි. උපදේශන කාමරය, උණු ජල නාන කාමර, අභ්‍යන්තර පිටිය, මැද මිදුල, සහ වෛද්‍ය නාන කාමරය යනාදිය මේ රෝහල් පරිශ්‍රයේ වෙන්ව වෙන්ව පිහිටා තිබුණි. රෝගීන්ගේ ඇඳන් පිටත මැද මිදුල වටා පේළිගැස්වී තිබූ අතර, ජල අවශ්‍යතා සඳහා විශාල ජල ටැංකි භාවිත කර තිබුණි. පිවිසුම් දොරටුව අසල ඖෂධශාලාවක්ද පිහිටා තිබුණි. ශල්‍ය ප්‍රතිකාර හා වාෂ්ප ප්‍රතිකාර පුරාවිද්‍යා කැණීම් අතරතුර, මිහින්තලයෙන් ගලින් සාදන ලද ඖෂධ ටැංකියක් සහ ශල්‍ය උපකරණ සොයාගෙන ඇත—මේවා පුරාණ ශ්‍රී ලංකාවේ ශල්‍ය ප්‍රතිකාර දැනටමත් ක්‍රියාත්මක වූ බවට දැඩි සාක්ෂි වේ. තවද, උණු ජලය භාවිතා කරන "වාෂ්ප ප්‍රතිකාර" ක්‍රමයක්ද මෙහි භාවිතා වී ඇති බව අධ්‍යයන මඟින් පෙන්වා දෙයි—මෙය අද භාවිත වන නවීන "වාෂ්ප ප්‍රතිකාර" ක්‍රමවල පුරාණ පූර්වගාමියෙකු ලෙස සැලකිය හැක. රාජ වෛද්‍යවරු: වෛද්‍ය විද්‍යාවත් රාජ්‍යයත් එක්වූ පාරම්පරාව ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාණ ඉතිහාසයේ තවත් අසාමාන්‍ය ලක්ෂණයක් වන්නේ, රජවරු බොහෝ දෙනාම කුසල වෛද්‍යවරු ලෙසද ප්‍රකටව සිටීමයි. බුද්ධදාස රජු (ක්‍රි.ව. 340 සිට 368 දක්වා), සාමාන්‍ය වෛද්‍යය, ශල්‍ය වෛද්‍යය, ප්‍රසූති වෛද්‍යය, සහ පශු වෛද්‍යය යන ක්ෂේත්‍රවල විශේෂඥයෙකු වූ බව ඉතිහාස ලේඛන පෙන්වා දෙයි. පහත් තත්ත්වයක කාන්තාවකට ප්‍රසූති ශල්‍ය ප්‍රතිකාරයක් සිදු කළ බවත්, සර්පයකුගේ උදරයේ තිබූ ගැටයක් ශල්‍ය ක්‍රමයකින් ඉවත් කළ බවත්, ඔහුගේ විශිෂ්ට වෛද්‍ය සාධන ලෙස සටහන් වී ඇත. දුට්ඨගාමණි රජුද (ක්‍රි.පූ. 161 සිට 137 දක්වා) රෝගීන් සඳහා රෝහල් දහඅටක් ඉදිකළ බව ලේඛන පෙන්වා දෙයි. සමාන අනෙකුත් රෝහල් නටබුන් මිහින්තලය පමණක් නොව, ශ්‍රී ලංකාවේ අනෙකුත් බොහෝ පුරාණ බෞද්ධ විහාර-මಠ සංකීර්ණවලද මෙවැනි රෝහල් පරිශ්‍රවල නටබුන් හමුවී ඇත—මෙදිරිගිරිය, මහාවිහාරය, තූපාරාමය, අලහන පිරිවෙන් (පොළොන්නරුව) යන ස්ථානවල. මෙයින් මෙදිරිගිරිය රෝහල, මිහින්තලයට පසු දෙවැනියටම පැරණි එක ලෙස සැලකේ. මෙම රෝහල් රැසක් පැවති බවම, පුරාණ ශ්‍රී ලංකාවේ වෛද්‍ය සත්කාරය හුදකලා සිදුවීමක් නොව, හොඳින් වර්ධනය වූ ක්‍රමානුකූල පද්ධතියක් බව තහවුරු කරයි. ඇයි මේ සත්‍යය පුළුල්ව හඳුනාගෙන නැත්තේ? මෙම වැදගත් ඉතිහාසික සත්‍යය පුළුල්ව හඳුනාගැනීමට නොහැකි වූයේ හේතු කිහිපයක් නිසා විය හැක. බටහිර වෛද්‍ය ඉතිහාස අධ්‍යයන පාරම්පරිකවම ග්‍රීක-රෝම උරුමය මධ්‍ය කරගෙන ලියැවී ඇත. තවද, දකුණු ආසියාවේ පුරාවිද්‍යා සොයාගැනීම් පිළිබඳ අධ්‍යයන ජාත්‍යන්තර මට්ටමේ අඩු අවධානයක් පමණක් ලබා ඇත. එහෙත් පසුගිය දශක කිහිපය තුළ, පුරාවිද්‍යාඥයින් සහ වෛද්‍ය ඉතිහාස විශේෂඥයින් මෙම සත්‍යය වැඩි වැඩියෙන් පිළිගැනීමට ආරම්භ කර ඇත. බෞද්ධ මಠ පාරම්පරාව හා එකමුතු ප්‍රතිකාර රසවත් කරුණක් වන්නේ, මිහින්තල රෝහල විශාල බෞද්ධ මഠ සංකීර්ණයක කොටසක් ලෙසම පිහිටා තිබීමයි. පස්වැනි සියවසේ ශ්‍රී ලංකාවට පැමිණි චීන සංචාරක ෆා-ෂියන් (Fa-Hsien), මිහින්තලයේ බෞද්ධ භික්ෂූන් දෙදහසකට වැඩි පිරිසක් ජීවත් වූ බව සටහන් කර ඇත. මෙතරම් විශාල සංඝ සමාජයක වෛද්‍ය අවශ්‍යතා සපුරාලීමට සම්පූර්ණ රෝහලක් අත්‍යවශ්‍ය වන්නට ඇත. මෙම රෝහලේ අභ්‍යන්තර කාමරය බුද්ධ ප්‍රතිමාගෘහයක් මධ්‍ය කරගෙන සැලසුම් කර තිබුණි—එය වෛද්‍ය සත්කාරය හා ආධ්‍යාත්මික ශාන්තිය එකට බැඳී තිබූ සත්කාර දර්ශනයක් පිළිබිඹු කරයි. අද වෛද්‍ය ක්ෂේත්‍රයට පාඩමක් මිහින්තල රෝහලේ කතාව, අද වෛද්‍ය පද්ධතිවලටද වැදගත් පාඩමක් සපයයි. රෝගීන් මධ්‍යගත ස්ථානයක, නිහතමානී හා ක්‍රමවත් පරිසරයක සත්කාර කිරීම, ඖෂධ හා ප්‍රතිකාර ක්‍රම එකම ස්ථානයක සමනුයෝජනය කිරීම, සහ ආධ්‍යාත්මික ශාන්තිය වෛද්‍ය සත්කාරයට එක් කිරීම යන සංකල්ප, වසර දහනොසිය දෙසියකට පෙරම ශ්‍රී ලංකාවේ ක්‍රියාත්මක කර තිබුණි—මේවා අදත් නවීන රෝහල් සැලසුම්කරණයේ අගය කරන මූලික මූලධර්ම ලෙස පවතී. නිගමනය ලෝකයේ පළමු රෝහල පිළිබඳ ප්‍රශ්නයට, බොහෝ ඉතිහාස පොත් නොදෙන අසම්මත හා ආශ්චර්යජනක පිළිතුරක් ශ්‍රී ලංකාවේ මිහින්තලයේ සැඟවී ඇත. ක්‍රි.පූ. හතරවැනි සියවසේ සාහිත්‍ය සාක්ෂිවලින් නවවැනි සියවසේ පුරාවිද්‍යා නටබුන් දක්වා, පුරාණ ශ්‍රී ලංකා වෛද්‍ය පද්ධතියේ මෙම දිගු, අඛණ්ඩ පාරම්පරාව, දකුණු ආසියානු සංස්කෘතියේ වෛද්‍ය ජයග්‍රහණය ලෝකයට පෙන්වන ගෞරවනීය නමුත් දුර්ලභව සැමරුමකට ලක්වන පරිච්ඡේදයකි. මෙම අමතක වූ ඉතිහාසය නැවත මතක් කර ගැනීමම, පුරාණ දකුණු ආසියානු විද්‍යාත්මක සාධනවලට අප විසින් දැක්විය හැකි සුදුසු ගෞරවය වේ. ප්‍රකාශනය: දැනුම්පසි මාධ්‍යය